Ở lớp nhà trẻ, tiếng Việt của bé 18–36 tháng lớn lên chủ yếu qua những lượt giao và đáp rất nhỏ với cô: bé chỉ tay, cô gọi tên thứ bé chỉ; bé nói một tiếng, cô đáp lại bằng một câu ngắn đầy đủ hơn rồi chờ bé đáp tiếp. Những lượt như vậy diễn ra trong lúc ăn, mặc đồ, rửa tay, chơi, nhiều lần mỗi ngày, quan trọng hơn bất kỳ một tiết học nào.
Phụ huynh có con ở nhóm nhà trẻ hay hỏi: con chưa nói được mấy, ở lớp cô dạy nói thế nào? Câu trả lời là ở tuổi này, cô không "dạy nói" theo kiểu dạy một bài, mà trò chuyện với trẻ suốt ngày theo một cách có chủ ý. Bài này kể lại cách cô nhà trẻ nói với trẻ, cơ sở của cách làm đó, những điều cô tránh, cách cô báo lại cho phụ huynh, và những việc nhỏ ba mẹ làm ở nhà để tiếng Việt của con được nuôi đều.
Ở tuổi nhà trẻ, tiếng nói lớn lên bằng gì
Trong khoảng từ mười tám tháng đến ba tuổi, trẻ đi một đoạn đường dài về ngôn ngữ: từ vài từ đơn lẻ tới những câu ngắn hai, ba tiếng, rồi câu dài hơn có hỏi, có kể. Trong suốt giai đoạn này, trẻ hiểu nhiều hơn trẻ nói. Một bé chưa nói được "cái ly" vẫn biết đi lấy cái ly khi được nhờ. Phần hiểu đi trước, phần nói theo sau.
Phần hiểu đó được nuôi bằng lời nói của người lớn hướng thẳng tới trẻ, gắn với thứ trẻ đang nhìn, đang làm. Tiếng tivi chạy nền hay tiếng người lớn nói chuyện với nhau trong phòng giúp rất ít. Điều trẻ cần là một người nhìn mình, nói về cái mình đang quan tâm, và chờ mình đáp.
Mỗi trẻ đi đoạn đường này với tốc độ khác nhau. Có bé nói sớm, có bé nói muộn mà vẫn phát triển bình thường. Bài này không bàn mốc chẩn đoán, chỉ nói lớp nhà trẻ nuôi tiếng nói của trẻ ra sao. Ba mẹ có băn khoăn riêng về con thì nên hỏi bác sĩ nhi. Ở lớp, cô cũng không chia trẻ theo nhóm nói nhiều, nói ít; mọi trẻ đều được trò chuyện theo cùng một cách, chỉ khác nhau ở độ dài câu cô dùng với từng bé.
Giao và đáp: cái lõi của mọi cuộc trò chuyện với trẻ nhỏ
Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard dùng hình ảnh "giao và đáp" (serve and return) để mô tả tương tác giữa trẻ nhỏ và người chăm sóc: trẻ "giao" một tín hiệu như nhìn, chỉ, bập bẹ; người lớn "đáp" lại bằng cách chú ý và phản hồi; rồi lại đến lượt trẻ. Theo trung tâm này, những vòng qua lại như vậy là nền cho sự phát triển của não bộ và ngôn ngữ ở những năm đầu.
Một nghiên cứu nổi tiếng khác là của Betty Hart và Todd Risley, công bố trong cuốn sách năm 1995, cho rằng trẻ ở các gia đình khác nhau nghe lượng từ chênh lệch rất lớn trước ba tuổi, gọi là "khoảng cách ba mươi triệu từ". Con số này về sau bị nhiều nhà nghiên cứu đặt lại câu hỏi, trong đó có nghiên cứu của nhóm Sperry năm 2019 không tái lập được mức chênh lệch như vậy. Nhóm của Rachel Romeo tại MIT năm 2018 thì ghi nhận rằng số lượt trao đổi qua lại giữa người lớn và trẻ gắn với hoạt động não vùng ngôn ngữ rõ hơn so với tổng số từ trẻ nghe.
Bài học thực tế mà người làm nhà trẻ rút ra từ các tranh luận đó khá thống nhất: nói nhiều với trẻ chưa đủ, điều quan trọng là nói với trẻ theo lượt, chờ trẻ đáp, và đáp lại trẻ. Một cô nói ít hơn nhưng trò chuyện qua lại với từng trẻ có ích hơn một cô nói liên tục cho cả lớp nghe.
Cô nhà trẻ nói với trẻ như thế nào
Ngồi xuống ngang tầm mắt và gọi tên trẻ. Trước khi nói, cô hạ người xuống, gọi tên, chờ trẻ nhìn. Trẻ biết lời này dành cho mình.
Nói về cái trẻ đang nhìn. Trẻ nhìn con cá trong chậu, cô nói về con cá, không kéo trẻ sang cái cô muốn dạy. Khi cô và trẻ cùng chú ý vào một thứ, trẻ gắn lời với vật nhanh nhất.
Câu ngắn nhưng đúng và đủ. "Con cá bơi. Con cá màu cam." Ngắn, rõ, đúng ngữ pháp. Không nói ngọng theo trẻ, không nói kiểu "cá bơi bơi nè" thay cho câu thật.
Nói chậm, rõ dấu thanh. Tiếng Việt có sáu thanh, trẻ cần nghe rõ từng thanh để nói đúng. Cô nói chậm hơn khi nói với người lớn một chút, không kéo dài méo tiếng.
Chờ trẻ đáp. Sau mỗi câu, cô dừng lại vài giây. Trẻ nhỏ cần thời gian để đáp, bằng một tiếng, một cái chỉ tay, một nụ cười. Người lớn hay nói tiếp quá sớm và lấy mất lượt của trẻ.
Nhắc lại và nói rộng thêm. Trẻ nói "cá", cô đáp "ừ, con cá đang bơi". Trẻ nói "nước", cô đáp "nước trong chậu cá". Trẻ nghe lại từ của mình trong một câu dài hơn một chút, đúng tầm với tới.
Sửa bằng cách nói đúng, không bắt nói lại. Trẻ nói "cá bơi lội" lẫn chữ, cô không nói "sai rồi, nói lại", chỉ nhắc lại câu đúng một cách tự nhiên. Trẻ nhỏ học phát âm qua nghe nhiều lần, không qua bị sửa.
Những lúc trò chuyện trong một ngày ở nhà trẻ
Phần lớn lời nói giàu nhất với trẻ nhà trẻ không nằm ở giờ học, mà ở các việc chăm sóc lặp lại mỗi ngày. Vài ví dụ:
| Lúc | Cô nói gì | Trẻ được gì |
|---|---|---|
| Đón trẻ buổi sáng | Gọi tên, hỏi một câu ngắn về ba mẹ, về đồ trẻ mang theo | Lời chào, tên người thân, cảm giác được đón |
| Rửa tay | Gọi tên từng bước: xắn tay áo, mở nước, xoa xà phòng, rửa sạch | Động từ, trình tự việc làm |
| Ăn | Gọi tên món, tả màu, vị, nóng nguội; hỏi trẻ muốn ăn gì trước | Danh từ món ăn, từ chỉ vị, chọn lựa bằng lời |
| Mặc đồ, mang giày | Gọi tên đồ, bộ phận cơ thể: chân trái, tay áo, nút áo | Từ chỉ bộ phận, phương hướng, đồ dùng |
| Chơi | Nói về việc trẻ đang làm: con xếp khối cao quá, khối đổ rồi | Từ chỉ kích thước, vị trí, kết quả |
| Trả trẻ | Kể lại với phụ huynh trước mặt trẻ một việc trẻ làm trong ngày | Nghe người lớn kể về mình, nhớ lại ngày |
Vì những lúc này lặp lại mỗi ngày, lời của cô cũng lặp lại, và chính sự lặp lại giúp trẻ nhớ từ. Cô không cần tạo ra hoạt động nói riêng; cô chỉ cần không làm những việc chăm sóc trong im lặng.
Những điều cô tránh khi nói với trẻ nhỏ
Bên cạnh những việc nên làm, có vài thói quen mà cô nhà trẻ được nhắc tránh, ba mẹ ở nhà cũng nên tránh:
- Nói ngọng theo trẻ: trẻ nói "ăn cơm" thành "ăn ơm", người lớn nói theo cho vui. Trẻ mất mẫu đúng để bắt chước.
- Hỏi kiểm tra liên tục: "cái gì đây, con gì đây, màu gì đây". Hỏi như vậy chỉ cho trẻ một vai là người trả bài. Nói về sự vật và chờ trẻ góp lời thì tốt hơn.
- Để tivi, nhạc chạy nền: tiếng nền làm trẻ khó nghe lời người lớn và làm người lớn nói ít đi.
- Trộn hai thứ tiếng trong một câu: nhất là ở lớp song ngữ. Với trẻ nhỏ, mỗi người nói một thứ tiếng trọn câu giúp trẻ nghe rõ hơn.
- Nói về trẻ trước mặt trẻ như trẻ không hiểu: "bé này lười ăn lắm". Trẻ hiểu nhiều hơn người lớn nghĩ.
- Trả lời thay trẻ: khi người khác hỏi trẻ, người lớn đáp luôn. Trẻ mất lượt nói của mình.
Phần lớn những thói quen trên rất phổ biến và xuất phát từ ý tốt. Điều chỉnh từng thói quen một, mỗi tuần một thói quen, dễ hơn cố sửa tất cả cùng lúc.
Cô báo lại với phụ huynh về tiếng nói của con
Ở nhóm nhà trẻ, những điều cô kể lại cho phụ huynh nên là những điều cụ thể: hôm nay con nói được chữ mới nào, con chỉ vào cái gì và gọi tên, con ghép được câu hai tiếng nào. Kiểu báo lại này giúp ba mẹ dùng lại đúng những từ đó ở nhà. Một lời nhận xét chung như "con nói giỏi" hay "con ít nói" thì ba mẹ khó biết phải làm gì tiếp.
Cô cũng tránh so sánh trẻ với bạn cùng lớp trong lúc báo lại. Ở tuổi này, chênh lệch vài tháng về thời điểm nói là chuyện thường. Nếu cô thấy một điều đáng để ý hơn, chẳng hạn trẻ ít phản ứng khi được gọi tên, ít chỉ tay hay nhìn theo khi cô chỉ, hoặc trẻ mất đi những từ đã từng nói, cô sẽ nói với phụ huynh một cách riêng tư và gợi ý gia đình hỏi bác sĩ nhi. Mất kỹ năng đã có là dấu hiệu mà các hướng dẫn nhi khoa đều khuyên nên đi khám sớm, ở bất kỳ tuổi nào.
Cô không chẩn đoán, và không nên ai chẩn đoán trẻ qua vài lời ở cổng trường. Việc của cô là quan sát, ghi lại, kể lại trung thực, và cùng phụ huynh theo dõi.
Ở nhà, ba mẹ nối tiếp lớp nhà trẻ thế nào
Không cần mua đồ chơi hay học liệu riêng. Vài việc nhỏ ba mẹ làm được ngay trong sinh hoạt hằng ngày:
- Hỏi cô hôm nay con nói được từ gì mới, rồi dùng lại từ đó ở nhà vài lần trong buổi tối.
- Dành một khoảng không màn hình mỗi ngày để chơi và nói chuyện với con. Hướng dẫn năm 2019 của Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị trẻ dưới hai tuổi không ngồi xem màn hình, trẻ từ hai đến bốn tuổi không quá một giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt.
- Nói thành lời việc mình đang làm khi tắm cho con, nấu ăn, dọn đồ: "mẹ rửa rau, rau xanh, nước mát".
- Đọc truyện tranh cho con mỗi tối, chỉ vào tranh và gọi tên, chờ con chỉ theo.
- Đọc vài bài đồng dao ngắn có vỗ tay, như lớp vẫn làm.
- Khi con nói một tiếng, đáp lại bằng một câu ngắn có tiếng đó, rồi chờ con.
Những việc này nghe đơn giản, và đúng là đơn giản. Cái khó chỉ là làm đều mỗi ngày. Trẻ nhà trẻ không cần người lớn dạy nhiều, mà cần người lớn ở đó, nhìn mình, nói với mình và chờ mình nói.
Câu hỏi thường gặp
Con hai tuổi ở lớp nhà trẻ ít nói, ở nhà lại nói nhiều, vì sao?
Nhiều trẻ cần thời gian để thấy an toàn ở môi trường mới trước khi nói. Ở nhà quen thuộc, trẻ thoải mái hơn. Ba mẹ kể với cô những từ con hay nói ở nhà để cô dùng lại ở lớp; trẻ nghe từ quen sẽ dễ mở lời hơn.
Ở lớp nhà trẻ có dạy tiếng Anh không, có làm con rối không?
Tuỳ trường. Ở tuổi nhà trẻ, nhiều trường song ngữ vẫn để tiếng Việt là tiếng chính trong chăm sóc, tiếng Anh chỉ qua bài hát, trò chơi ngắn. Điều quan trọng là mỗi người nói một thứ tiếng trọn câu. Ba mẹ nên hỏi trường cụ thể cách sắp xếp.
Có nên nói giọng trẻ con, kéo dài, cao giọng với bé không?
Giọng hơi cao, chậm và vui khi nói với trẻ nhỏ là phản xạ tự nhiên của người lớn ở nhiều nền văn hoá, và nhìn chung giúp trẻ chú ý. Điều cần tránh là nói ngọng, nói sai từ theo trẻ. Giọng có thể vui, nhưng từ và câu phải đúng.
Con chỉ dùng tay chỉ và kêu "ư ư" thay vì nói, có nên chờ con nói rồi mới đưa đồ?
Không nên ép đến mức con bực bội. Khi con chỉ, ba mẹ gọi tên thứ con chỉ, "con muốn cái ly à, cái ly", rồi đưa. Lặp lại nhiều lần, con sẽ dần nói theo. Nếu đến khoảng hai tuổi con vẫn rất ít từ, ba mẹ nên hỏi bác sĩ nhi.
Nhà có ông bà nói giọng quê, có ảnh hưởng tới tiếng nói của con không?
Không có hại gì. Trẻ nghe nhiều giọng của cùng tiếng Việt thì hiểu tiếng Việt rộng hơn. Con thường nói giọng giống người chăm mình nhiều nhất, và sau này tự điều chỉnh khi đi học. Ông bà trò chuyện nhiều với con là điều rất quý.
Mỗi ngày cần nói chuyện với con bao lâu thì đủ?
Không có con số cố định. Điều quan trọng là nhiều lượt trò chuyện ngắn rải trong ngày, mỗi lượt có giao có đáp, hơn là một buổi dài. Ba mẹ đi làm cả ngày vẫn làm được nhiều lượt như vậy trong bữa tối, giờ tắm và trước khi ngủ.