Một giờ kể chuyện ở lớp mầm non giúp trẻ nghe và nhớ khi cô thuộc mạch truyện chứ không đọc chữ, kể bằng giọng có nhịp và chỗ ngừng, hỏi trẻ những câu ngắn trong lúc kể, rồi dành thời gian cho trẻ tự kể lại bằng tranh, rối hay đóng vai. Độ dài vừa phải là khoảng năm phút với nhà trẻ và mười đến mười lăm phút với mẫu giáo lớn.
Kể chuyện là một trong những hoạt động lâu đời nhất của lớp mầm non Việt Nam, và cũng là hoạt động dễ làm hời hợt nhất: cô cầm sách đọc, trẻ ngồi nghe, hết truyện thì chuyển sang việc khác. Cách làm đó không sai, nhưng bỏ phí phần lớn giá trị của một câu chuyện. Bài này kể lại giờ kể chuyện tiếng Việt được tổ chức thế nào ở một lớp làm kỹ, từ khâu chuẩn bị, cách kể, cách hỏi, đến việc trẻ kể lại, và ba mẹ có thể lấy gì trong đó để dùng vào giờ kể chuyện buổi tối ở nhà.
Kể chuyện và đọc sách: hai việc khác nhau
Đọc sách là cô đọc lời in trong sách, mắt nhìn trang chữ, trẻ nhìn tranh. Kể chuyện là cô đã thuộc mạch truyện, nói bằng lời của mình, mắt nhìn trẻ. Cả hai đều có ích, nhưng ích theo cách khác nhau. Đọc sách cho trẻ thấy lời văn viết ra sao, câu dài và đúng ngữ pháp ra sao. Kể chuyện cho trẻ thấy người kể đang nói với chính mình, điều chỉnh theo phản ứng của mình, dừng lại khi mình hỏi.
Với trẻ nhỏ, nhất là trẻ dưới bốn tuổi, kể chuyện thường giữ được sự chú ý lâu hơn. Cô nhìn thấy trẻ nào bắt đầu ngọ nguậy thì gọi tên nhân vật bằng giọng to hơn, trẻ nào sợ thì hạ giọng xuống. Sách không làm được việc đó. Với trẻ lớn hơn, đọc sách lại quan trọng vì trẻ bắt đầu để ý rằng lời trong sách là cố định, đọc lần nào cũng giống nhau.
Ở lớp làm kỹ, một truyện thường đi qua cả hai hình thức trong một tuần: hôm đầu cô kể, những hôm sau đọc từ sách, cuối tuần trẻ tự kể. Ba mẹ ở nhà cũng có thể xen kẽ như vậy.
Trước khi kể: những thứ cô chuẩn bị
Một giờ kể chuyện mười phút thường cần nhiều thời gian chuẩn bị hơn mười phút. Các việc cô làm trước:
- Chọn truyện vừa tuổi và vừa lúc: lớp vừa đi thăm vườn rau thì kể truyện có cây có quả; lớp có bạn mới thì kể truyện về tình bạn.
- Thuộc mạch truyện, không thuộc lòng từng chữ: cô nắm các sự việc chính theo thứ tự, các câu lặp và câu thoại quan trọng. Phần còn lại kể bằng lời tự nhiên.
- Chọn một hai đồ dùng: một con rối tay, vài tranh to, hoặc một vật thật như quả khế, cái túi. Nhiều đồ quá làm trẻ chú ý vào đồ hơn vào truyện.
- Sắp chỗ ngồi: trẻ ngồi hình vòng cung, cô ngồi thấp ngang tầm mắt trẻ, lưng quay về phía tường chứ không quay ra cửa sổ, để trẻ không bị chói.
- Tính độ dài theo tuổi: nhà trẻ khoảng năm phút, mẫu giáo bé và nhỡ mười phút, mẫu giáo lớn có thể mười lăm phút nếu có phần hỏi đáp.
- Nghĩ sẵn ba bốn câu hỏi: không phải để kiểm tra, mà để mở lời cho trẻ ở những chỗ đáng dừng.
Phần chuẩn bị này cũng là lý do một cô kể chuyện hay không phải nhờ năng khiếu bẩm sinh. Đó là tay nghề, tập được, và các trường làm kỹ có buổi để cô kể thử cho đồng nghiệp nghe trước khi kể cho trẻ.
Trong lúc kể: giọng, nhịp và chỗ ngừng
Giọng nhân vật khác nhau nhưng không quá đà. Người anh tham nói nhanh và gắt, người em nói chậm và hiền, chim nói giọng trong. Chỉ cần khác nhau vừa đủ để trẻ biết ai đang nói. Giọng quá dữ làm trẻ sợ, giọng quá buồn cười làm trẻ chỉ chờ đoạn đó.
Nhịp chậm ở chỗ quan trọng. Câu "ăn một quả, trả cục vàng, may túi ba gang, mang đi mà đựng" cần được nói chậm, tách từng cụm. Những đoạn chuyển cảnh thì kể nhanh hơn. Trẻ tự hiểu chỗ nào cần nhớ qua nhịp kể.
Ngừng trước một điều sắp xảy ra. Một khoảng lặng ngắn trước khi chim đến, trước khi Bụt hiện lên. Trẻ ngước lên chờ. Khoảng lặng giữ sự chú ý tốt hơn mọi lời nhắc "các con ngồi yên".
Mắt nhìn trẻ. Cô nhìn lần lượt từng trẻ, kéo trẻ đang lơ đãng quay lại bằng cách đưa lớp học vào truyện: "người em đi qua một cái cây cao, cao hơn cả cái cửa lớp mình". Trẻ thấy lớp mình trong truyện thường quay lại nghe ngay.
Đúng lời tiếng Việt. Kể đúng dấu thanh, phát âm rõ, không chêm từ tiếng Anh vào truyện tiếng Việt. Ở lớp song ngữ, giờ kể chuyện tiếng Việt là lúc trẻ được nghe một mạch tiếng Việt dài, không bị cắt.
Kể cho nhóm nhà trẻ khác kể cho mẫu giáo lớn ở đâu
Nhà trẻ cần vật thật nhiều hơn lời. Trẻ dưới ba tuổi theo truyện bằng mắt và tay. Một con gà bông, một quả chuối thật, một chiếc khăn che rồi mở ra làm trò ú oà là đủ cho một truyện ba câu. Lời kể ngắn, mỗi câu một việc, nhắc lại nhiều lần.
Mẫu giáo bé và nhỡ thích câu lặp và đoán. Ở tuổi này trẻ bắt đầu chờ câu quen và nói theo. Truyện có cấu trúc lặp ba lần như ba lần đi tìm, ba lần gặp bạn là hợp nhất. Cô dừng cho trẻ đoán việc tiếp theo.
Mẫu giáo lớn chịu được truyện dài và câu hỏi vì sao. Trẻ năm, sáu tuổi theo được truyện nhiều nhân vật, chia làm hai buổi, và thích tranh luận ai đúng ai sai. Cô để thời gian cho phần nói của trẻ dài hơn phần kể của mình, và bắt đầu cho trẻ tự kể trước lớp nếu trẻ muốn.
Hỏi trẻ trong khi kể: đọc đối thoại và các kiểu câu hỏi
Nhóm nghiên cứu của Grover Whitehurst công bố năm 1988 trên tạp chí Developmental Psychology một cách đọc sách cho trẻ gọi là đọc đối thoại (dialogic reading): người lớn không chỉ đọc mà hỏi, chờ trẻ trả lời, rồi nói rộng thêm câu của trẻ. Nghiên cứu khi ấy và nhiều nghiên cứu sau ghi nhận trẻ được đọc theo cách này tiến bộ về vốn từ và khả năng diễn đạt. Áp vào giờ kể chuyện tiếng Việt, cô dùng vài kiểu câu hỏi:
| Kiểu câu hỏi | Ví dụ với truyện Cây khế | Để làm gì |
|---|---|---|
| Điền chữ | "Ăn một quả, trả…" | Trẻ nhớ câu lặp, tham gia vào truyện |
| Nhớ lại | "Người em được chia cho cái gì?" | Trẻ giữ được mạch sự việc |
| Câu hỏi mở | "Con nghĩ con chim sẽ làm gì tiếp?" | Trẻ đoán, nói thành câu dài hơn |
| Hỏi về tranh hoặc đồ vật | "Cái túi ba gang to bằng chừng nào?" | Gắn lời với hình ảnh, học từ chỉ kích thước |
| Nối với đời trẻ | "Con đã ăn quả khế chưa, vị thế nào?" | Truyện chạm vào trải nghiệm thật |
Cách đáp lại trẻ cũng quan trọng như câu hỏi. Khi trẻ nói "chim to", cô nói rộng ra "đúng rồi, con chim to lắm, cánh rộng chở được cả người". Trẻ nghe lại ý của mình trong một câu đầy đủ hơn và học được câu đó. Không nên hỏi quá nhiều, mỗi lần dừng chỉ một câu, rồi kể tiếp để truyện không bị đứt.
Sau khi kể: từ nghe đến tự kể lại
Phần mà nhiều lớp bỏ qua lại là phần trẻ học được nhiều nhất. Các bước cô thường đi trong một tuần với một truyện:
- Ngày đầu: kể trọn truyện, hỏi vài câu trong lúc kể, kết thúc bằng một câu hỏi về nhân vật trẻ thích.
- Ngày thứ hai: kể lại, lần này dừng lâu hơn ở các câu lặp để cả lớp nói cùng.
- Ngày thứ ba: bày tranh truyện lộn xộn, trẻ cùng nhau xếp lại đúng thứ tự rồi kể theo tranh.
- Ngày thứ tư: đóng vai. Vài trẻ làm người anh, người em, con chim; cô làm người dẫn truyện.
- Ngày thứ năm: để rối và tranh ở góc sách. Trẻ nào muốn thì tự kể cho bạn nghe trong giờ chơi.
Trẻ kể lại thường thiếu, đảo thứ tự, thêm chi tiết lạ. Cô không sửa từng chỗ. Cô hỏi "rồi sao nữa" và nhắc nhẹ khi trẻ bị kẹt. Một trẻ năm tuổi kể lại được mạch chính của một truyện ba nhân vật bằng lời của mình là đã làm được một việc khó: sắp xếp ý theo thời gian, dùng câu nối, và giữ được người nghe.
Những lỗi hay gặp trong giờ kể chuyện
Ở lớp hay ở nhà, vài lỗi làm giờ kể chuyện mất tác dụng:
- Kể quá dài: cố kể trọn một truyện dài cho trẻ ba tuổi. Khi trẻ đã ngọ nguậy nhiều, dừng lại và hẹn kể tiếp hôm sau.
- Hỏi để kiểm tra: hỏi dồn "truyện có mấy nhân vật, ai tốt ai xấu, con học được gì". Trẻ cảm thấy đang bị kiểm tra và thôi muốn nghe.
- Chốt bài học thay trẻ: kết truyện bằng một bài giảng dài về lòng tham. Một câu hỏi "con thấy người anh thế nào" để trẻ tự nói thì hơn.
- Dùng quá nhiều đồ dùng hoặc màn hình: trẻ nhìn đồ vật hoặc hình động, không nghe lời kể nữa.
- Trộn tiếng: kể truyện tiếng Việt nhưng gọi tên đồ vật bằng tiếng Anh. Trẻ mất cơ hội nghe từ tiếng Việt cho đồ vật đó.
- Đổi truyện quá nhiều: mỗi ngày một truyện mới, không truyện nào được nghe đủ để trẻ kể lại.
Phần lớn các lỗi trên đến từ mong muốn tốt: muốn trẻ học nhiều, học nhanh. Nhưng với trẻ nhỏ, một truyện được nghe kỹ trong một tuần thường dạy được nhiều hơn năm truyện nghe lướt.
Ba mẹ kể chuyện buổi tối: lấy gì từ lớp học về nhà
Ba mẹ không cần kể hay như cô. Trẻ thích nghe ba mẹ kể vì đó là giọng của người thân, ở trong căn phòng quen, vào lúc sắp ngủ. Điều ba mẹ có thể học từ lớp là một vài thói quen nhỏ: tắt màn hình trước giờ kể, ngồi gần con, nhìn con khi kể, dừng lại một chút ở câu lặp để con nói cùng, và hỏi một câu thay vì giảng một bài.
Một gợi ý dễ làm là để con chọn truyện. Con có thể chọn đúng truyện cô kể ở lớp tuần này; ba mẹ hỏi con kể trước, rồi kể lại phần con quên. Với trẻ năm, sáu tuổi, có thể chơi trò "đổi một chi tiết": nếu người anh không tham thì truyện sẽ ra sao. Trò này giúp trẻ nghĩ về nhân quả mà không cần một bài học nào.
Nhiều gia đình có ông bà sống cùng hoặc ở quê. Một buổi tối để ông bà kể truyện cổ tích theo giọng của mình là một món quà cho cả hai thế hệ. Bản ông bà kể có thể khác bản ở lớp, và đó lại là một điều đáng nói với con: truyện cổ sống trong miệng người, mỗi người kể một chút khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Con không chịu ngồi nghe kể chuyện, chỉ chạy quanh, có phải con không thích truyện không?
Không hẳn. Nhiều trẻ hai, ba tuổi vừa chạy vừa nghe, và vẫn nhớ được truyện. Ba mẹ thử kể ngắn hơn, dùng một con rối hay đồ vật, cho con cầm đồ vật đó. Nếu con chạy nhưng thỉnh thoảng quay lại nhìn hoặc nói theo câu lặp, con vẫn đang nghe.
Nên kể chuyện bằng giọng đọc hay bằng giọng nói thường?
Giọng nói thường, có thêm chút nhấn nhá là đủ. Giọng đọc kiểu đọc diễn cảm quá trau chuốt dễ làm trẻ cảm thấy xa. Điều quan trọng là phát âm rõ, đúng dấu, nhịp chậm ở chỗ quan trọng và có những khoảng ngừng.
Mỗi ngày nên kể mấy truyện?
Một truyện mỗi buổi là đủ với trẻ mầm non, và có thể kể lại cùng một truyện nhiều ngày liền. Trẻ thích nghe lại truyện quen; nghe lại giúp trẻ nhớ câu và bắt đầu tự kể. Số truyện không quan trọng bằng việc trẻ được nghe kỹ và được nói.
Con kể lại truyện sai nhiều, có nên sửa ngay không?
Không cần sửa ngay từng chỗ. Ba mẹ lắng nghe hết, khen vì con đã kể, rồi nhắc nhẹ một chỗ quan trọng nhất bằng câu hỏi như "hình như con chim nói câu gì đó nhỉ". Sửa dồn dập làm con ngại kể lần sau.
Có nên dùng truyện audio thay cho ba mẹ kể khi bận?
Truyện audio có thể dùng xen vào khi ba mẹ thật sự bận, tốt hơn để con xem màn hình. Nhưng audio không hỏi con, không chờ con trả lời, không nhìn con. Nếu dùng, ba mẹ nên nghe cùng một lần rồi hỏi con vài câu về truyện vào bữa tối.
Con sáu tuổi đã biết đọc vài chữ, còn cần ba mẹ kể chuyện không?
Vẫn cần. Trẻ mới đọc được chữ thường chỉ đọc được câu rất ngắn, trong khi khả năng nghe hiểu của trẻ cao hơn nhiều. Nghe ba mẹ kể hoặc đọc những truyện dài hơn giúp trẻ tiếp tục mở rộng vốn từ và thích truyện, trong lúc kỹ năng đọc của trẻ đuổi theo.